Música de raíz no corazón da serra do Courel
En pleno corazón do Courel, na aldea da Seara, atópase un espazo onde a música e a memoria conviven coa paisaxe da serra. Trátase do Centro de Interpretación da Música de Raíz da Fundación Legar, un espazo dedicado a preservar a tradición sonora de Galicia.
Inaugurado en novembro de 2024 grazas ao labor de Xavier Blanco e Martina Ferradás, o centro naceu co obxectivo de difundir a música tradicional e os coñecementos relacionados cos instrumentos, partindo da idea de que a música de raíz forma parte da identidade e da memoria colectiva. Dentro das súas portas, os visitantes poden descubrir un espazo onde estes instrumentos non só poden verse, senón tamén escoitarse e experimentarse, todo iso nunha contorna única como é a da aldea da Seara, unha das aldeas máis representativas do Xeoparque Montañas do Courel, caracterizada pola excelente conservación das súas construcións de orixe medieval fabricadas en pedra e lousa, rodeadas por unha paisaxe espectacular protagonizada polo río Selmo e o pico Formigueiros.
MÁIS DE 1.200 INSTRUMENTOS TRADICIONAIS E CATRO DÉCADAS DE INVESTIGACIÓN
O Centro de Interpretación da Música de Raíz garda entre os seus muros unha colección composta por máis de 1.200 instrumentos de música de raíz galegos, ademais de documentación, arquivos sonoros e material audiovisual. Todo iso é froito do traballo de investigación realizado durante máis de catro décadas polo músico e investigador Xavier Blanco, que dedicou gran parte da súa vida a realizar traballo de campo por vilas e parroquias de todo o territorio galego, recompilando, preservando e difundindo o legado musical da nosa terra.
Ao longo da súa traxectoria, o músico e investigador logrou clasificar estas pezas atendendo ás súas características físicas, tímbricas e funcionais, incluíndo ademais instrumentos construídos e restaurados artesanalmente mediante técnicas ancestrais e materiais naturais, así como un arquivo sonoro realizado xunto a persoas portadoras da tradición oral. Á súa traxectoria súmanse cinco discos publicados, tres documentais e colaboracións en programas da CRTVG. Entre os recoñecementos que figuran no seu percorrido están o Premio ‘IAR’ de Folclore Galego e o título de Mestre da Memoria, outorgado pola AELG.
Ao carón de Xavier e como fundadora do proxecto está Martina Ferradás que, con máis de vinte anos de experiencia en xestión e dirección de proxectos, se ocupa de áreas como a xestión económica, a captación de axudas e a relación con axentes culturais. Experta na atención de persoas con demencia, colabora activamente en propostas didácticas como ‘Mulleres Raíz’, centrada nos oficios e saberes tradicionais das mulleres galegas. Grazas á súa visión e á súa experiencia, achega ao proxecto un punto de vista baseado na tradición, a educación e a sustentabilidade, reforzando o seu papel como ferramenta de preservación cultural inclusiva.
A exposición que se pode ver dentro do centro organízase en tres espazos temáticos. O primeiro está dedicado aos instrumentos primitivos, elaborados a partir de elementos da natureza e utilizados para comunicarse, imitar sons ou participar en rituais. A segunda sala percorre o ciclo festivo do ano a través de instrumentos relacionados con celebracións tradicionais, tanto relixiosas como vinculadas ao traballo e ao ciclo produtivo. A terceira, baixo o título ‘O movemento acompasado’, reúne pezas relacionadas coa danza, o ritmo do camiñar e as cantigas de labor.
Porén, a forma na que se presenta a colección non é a dun museo, senón que o centro aposta por unha experiencia participativa, afastándose da clásica exposición en vitrinas. Non todas, pero si algunhas das pezas poden mesmo tocarse baixo supervisión, e as persoas visitantes poden achegarse ao ritmo e ao son destes instrumentos tradicionais.
OBRADOIROS, ROTEIROS E REPRESENTACIÓNS DIDÁCTICAS
A actividade da Fundación non se limita ao centro de interpretación, senón que busca preservar e difundir a música de raíz a través de propostas como obradoiros, roteiros sonoros e representacións didácticas en directo.
Dentro dos obradoiros, a Fundación propón, por un lado, o ‘Espazo Artesán’, onde Xavier Blanco amosa como se constrúen os instrumentos de raíz seguindo técnicas primitivas e materiais ancestrais, e onde os participantes poden observar directamente o proceso de fabricación artesanal e descubrir os segredos dos métodos de construción dos instrumentos de raíz.
Por outra banda, atópase o obradoiro ‘Gaiteiro verde’, no que o público pode construír pequenos instrumentos de raíz a través de materiais sostibles e que incorpora ademais unha introdución aos ritmos e ás melodías tradicionais, presentándose como unha proposta participativa para todas as idades.
Outro dos obradoiros titúlase ‘Arte Pastoril’ e aborda a relación entre música e vida rural. Nel, as persoas participantes poden achegarse a melodías e ritmos relacionados co pastoreo e as tarefas do campo, ademais de experimentar con sons producidos a partir de elementos naturais e materiais dispoñibles na contorna.
Por outra banda, a Fundación desenvolve unha proposta titulada ‘Espazo e Son’, baseada en roteiros sonoros que buscan recuperar sons vinculados á vida cotiá e a distintos espazos de Galicia, recreando paisaxes acústicas asociadas, entre outros elementos, ao traballo, á auga, ás forxas, aos muíños ou ás voces e cantos das aldeas. Os roteiros combinan gravacións, intervencións e experiencias participativas e poden desenvolverse en lugares cunha identidade acústica propia, coa intención de achegarse ao patrimonio tamén a través da escoita.
Por último, a Fundación realiza tamén un importante traballo a través de representacións didácticas en directo deseñadas para dar a coñecer a evolución da tradición musical galega entre o alumnado, introducíndoo na música popular de forma participativa e dinámica.
UN ESPAZO ABERTO A TODOS OS PÚBLICOS
O Centro de Interpretación da Música de Raíz abre actualmente de venres a domingo e durante os días festivos. Os venres permanece aberto de 18.00 a 20.00 horas. Os sábados abre de 10.00 a 13.00 horas e de 16.00 a 20.00 horas, mentres que os domingos pode visitarse de 10.00 a 14.00 horas.
Ademais, existe a posibilidade de concertar visitas fóra deste horario mediante solicitude previa, sempre suxeitas a dispoñibilidade. Estas visitas guiadas están conducidas por Xavier Blanco, que interpreta cantigas de raíz cos propios instrumentos expostos. Ademais do horario habitual, o centro contempla a posibilidade de organizar visitas noutros momentos mediante solicitude previa e sempre en función da dispoñibilidade.
Na Seara, a Fundación Legar formula así un espazo no que a música de raíz se relaciona coa paisaxe, a artesanía, a memoria e as formas de vida que a acompañaron. Unha colección de instrumentos, pero tamén un proxecto para achegarse aos sons e coñecementos que forman parte do patrimonio cultural galego.